Μελέτη που εκπονήθηκε για λογαριασμό της Επιτροπής Πολιτικής Δικαιοσύνης, Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και Θεσμικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου αναδεικνύει τις προκλήσεις που προκαλεί η ταχεία εξάπλωση των συστημάτων generative τεχνητής νοημοσύνης στο δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η χρήση προστατευόμενων έργων ως εκπαιδευτικού υλικού για την ανάπτυξη μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης φέρνει στο φως αδυναμίες του ισχύοντος νομικού πλαισίου, καθώς η εξαίρεση για εξόρυξη κειμένου και δεδομένων, που προβλέπεται από την Οδηγία για τα Πνευματικά Δικαιώματα στην Ενιαία Ψηφιακή Αγορά, παρουσιάζει σημαντικά κενά ως προς την εφαρμογή της στη γενετική τεχνητή νοημοσύνη. Η έλλειψη εναρμονισμένων διαδικασιών και τυποποιημένων τεχνικών μηχανισμών για τη δήλωση εξαίρεσης των δικαιούχων περιπλέκει την αποτελεσματική προστασία των συμφερόντων τους, ενώ η αδυναμία ιχνηλασιμότητας στη χρήση του περιεχομένου εντείνει την ανασφάλεια δικαίου.
Τα παραγόμενα έργα από generative συστήματα τεχνητής νοημοσύνης θέτουν νέα ερωτήματα ως προς τα όρια της προστασίας των πνευματικών δικαιωμάτων και τον προσδιορισμό της έννοιας του δημιουργού. Σύμφωνα με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα έργα που προκύπτουν αποκλειστικά από αλγοριθμική επεξεργασία χωρίς ανθρώπινη συμβολή δεν καλύπτονται από προστασία πνευματικής ιδιοκτησίας. Ωστόσο, η αυξανόμενη χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης σε δημιουργικές διαδικασίες οδηγεί σε ασαφή όρια μεταξύ της αυτόματης και της ανθρώπινης δημιουργίας, προκαλώντας ερμηνευτικά ζητήματα και διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών μελών.
Η οικονομική διάσταση του ζητήματος αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η απουσία μηχανισμού διασφάλισης δίκαιης αμοιβής για τους δημιουργούς, των οποίων τα έργα αξιοποιούνται για την εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, δημιουργεί ανισότητες και εντείνει το λεγόμενο «χάσμα αξίας». Οι προτεινόμενες λύσεις περιλαμβάνουν την καθιέρωση θεσμοθετημένων σχημάτων αμοιβής, όπως συστήματα συλλογικής αδειοδότησης ή εισφορές επί των παραγόμενων έργων, τα οποία θα πρέπει να βασίζονται σε διαφανείς και ελεγχόμενες διαδικασίες, με στόχο την αποκατάσταση της ισορροπίας στην αγορά.
Το ζήτημα της διακυβέρνησης παραμένει ανοιχτό, καθώς η αρμοδιότητα για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και την τεχνητή νοημοσύνη κατανέμεται σε πλήθος θεσμών, τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτή η κατακερματισμένη δομή δυσχεραίνει τον αποτελεσματικό έλεγχο, την ταχεία λήψη αποφάσεων και την εναρμονισμένη εφαρμογή των κανόνων. Η μελέτη που εκπονήθηκε για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εισηγείται τη σύσταση εξειδικευμένων ομάδων εργασίας και τη δημιουργία αυτόνομης μονάδας πνευματικής ιδιοκτησίας στην Υπηρεσία Τεχνητής Νοημοσύνης της ΕΕ, με στόχο τον συντονισμό, την παρακολούθηση της συμμόρφωσης και την υποστήριξη της χάραξης κοινών τεχνικών προτύπων.
Επιπλέον, επισημαίνεται η ανάγκη καθιέρωσης συστήματος λογοδοσίας που θα εστιάζει στη διαφάνεια, τη δίκαιη κατανομή των δικαιωμάτων και την αποτελεσματική θεσμική εποπτεία. Στο πλαίσιο αυτό, προτείνεται η υποχρεωτική τήρηση αρχείων σχετικά με τη χρήση των συνόλων δεδομένων εκπαίδευσης από τους παρόχους τεχνητής νοημοσύνης, καθώς και η ανάπτυξη τεχνικών ιχνηλασιμότητας, όπως το watermarking και το fingerprinting, ώστε να ενισχυθεί ο έλεγχος και η διαφάνεια στη χρήση προστατευόμενου περιεχομένου.
Τέλος, η μελέτη περιγράφει τρία πιθανά σενάρια για την εξέλιξη του δημιουργικού τομέα στην Ευρώπη μέχρι το 2030. Το αισιόδοξο σενάριο προβλέπει την εφαρμογή εναρμονισμένων κανόνων διαφάνειας και δίκαιης αμοιβής, που θα ενισχύσουν τη νομική βεβαιότητα και θα στηρίξουν την ανάπτυξη της δημιουργικής οικονομίας. Ενα εναλλακτικό σενάριο, με αποσπασματική ή μερική εφαρμογή, εκτιμάται ότι θα οδηγήσει σε άνιση επιβολή των κανόνων και στασιμότητα των εσόδων. Το δυσμενέστερο σενάριο, σε περίπτωση αδράνειας, θα έχει ως αποτέλεσμα την περαιτέρω διάβρωση των δικαιωμάτων των δημιουργών, τη μείωση των εισοδημάτων τους και τη σταδιακή ομογενοποίηση του πολιτιστικού τοπίου της Ευρώπης.
Η εισήγηση καταλήγει στην ανάγκη για μεταρρυθμίσεις που θα ενισχύσουν τη νομική συνοχή και την προστασία των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας, διασφαλίζοντας παράλληλα την προώθηση της καινοτομίας και τη διατήρηση της πολιτιστικής πολυμορφίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
