Γράφουμε πολλές φορές για την ιστορία, τις τεχνολογικές ανακαλύψεις, την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας και το πώς όλα αυτά έχουν επηρεάσει την εξέλιξη της κοινωνίας. Είναι κάτι που το κάνουμε συχνά και μέσα από τη στήλη BizNow Stories του BizNow.gr, όπου παρουσιάζουμε διάφορα ιστορικά θέματα που θεωρούμε σημαντικά και ενδιαφέροντα, για να αφιερώσει κάποιος χρόνο και κόπο να τα διαβάσει και να ασχοληθεί. Ο εντοπισμός και η διασταύρωση των πληροφοριών σε αυτά είναι, τις περισσότερες φορές, αρκετά δύσκολος. Η ιστορική αλήθεια και τα γεγονότα μπορεί να χάνονται μέσα σε πολύπλευρες μαρτυρίες, απόψεις, παραποιημένα τεκμήρια και πολλά ακόμα. Είναι κάτι που το γνωρίζουν οι ιστορικοί και που πολλές φορές μπορεί να οδηγήσει σε λάθη ή παραλείψεις.
Αλλά από ένα απλό λάθος ή παράλειψη μέχρι τα fake news, υπάρχει δρόμος. Έπεσε πρόσφατα στα χέρια μου ένα βίντεο, που ανακάλυψα πως συχνά-πυκνά κάνει γύρους στο διαδίκτυο, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. Έχει αναμεταδοθεί σε TikTok, Facebook και σε κάθε άλλο κανάλι. Τουλάχιστον αυτό που βρήκα εγώ, έχει 4.600 likes, 95 σχόλια και 177.000 προβολές. Προφανώς δεν θα δώσω απευθείας λινκ, ο εντοπισμός του είναι εύκολος. Τι λέει σε αυτό; Με λίγα λόγια, ότι υπάρχει ένας Έλληνας εφευρέτης, ο Χαρίλαος Χατζηαθανασίου, που είναι «ο άνθρωπος που ανακάλυψε το κινητό τηλέφωνο και απλά τον εξαφάνισε το βαθύ κράτος όπως κάνει άλλωστε με καθετί». Το βίντεο παρουσιάζει μια παλιά φωτογραφία, η οποία υποτίθεται ότι είναι κάποιου Χατζηαθανασίου, ενώ στη συνέχεια δείχνει κάποιες κυρίες να χειρίζονται κάτι, που το βίντεο λέει ότι είναι κινητό τηλέφωνο, κρυσταλλικό για την ακρίβεια, οπότε δεν χρειάζεται μπαταρία.
Η Αμερική, για να εξαφανίσει το θέμα και να μην προχωρήσει, σύμφωνα με το βίντεο, είπε ότι ήταν ραδιόφωνο και όχι κινητό τηλέφωνο. Το ίδιο βίντεο χαρακτηρίζει στη συνέχεια τον Αϊνστάιν ως «καρναβάλι που έκλεβε από Έλληνες» και διερωτάται «αν ήξεραν τίποτα οι Γερμανοί, θα τον άφηναν να φύγει;». Μετά παίρνει διάφορα τυχαία αποσπάσματα, αποκόμματα από εφημερίδες, διαφημίσεις και άλλες αναφορές, για να πείσει ότι όλα αφορούν αυτόν τον Χατζηαθανασίου και το «χαμένο» κινητό τηλέφωνο. Ζούμε στο 2025, όπου μπορείς εύκολα να κάνεις fact check σε κάποια πράγματα από τον καναπέ σου. Για αυτό το άρθρο, δεν κάναμε καμιά βαθιά ανάλυση. Δεν χρειάζεται, άλλωστε, τόσο βαθιά ανάλυση για να βρεις πως όλα αυτά που αναφέρονται αφορούν άσχετα μεταξύ τους γεγονότα, που δεν συνδέονται σε καμία περίπτωση. Και πως, στο τέλος της ημέρας, δεν υπήρχε κανένας Χατζηαθανασίου.
Πρώτα από όλα, ο κύριος στην αρχή δεν είναι κανένας Χατζηαθανασίου. Αυτός που βλέπουμε στη φωτογραφία είναι, λοιπόν, ο Armand de Gramont, ένας Δούκας. Συγκεκριμένα, πρόκειται για τον Armand Antoine Agénor de Gramont, 12ο δούκα του Gramont (1879–1962), μέλος της γαλλικής αριστοκρατίας, φυσικό και βιομήχανο. Ο de Gramont γεννήθηκε στο Παρίσι και διακρίθηκε τόσο για τις επιστημονικές του σπουδές όσο και για την επιχειρηματική του δράση, έχοντας ιδρύσει εργαστήρια οπτικής και αεροδυναμικής στη Γαλλία, αλλά και τη βιομηχανία Optique & Précision de Levallois (OPL), που κατασκεύαζε οπτικά συστήματα για στρατιωτικές και πολιτικές εφαρμογές. Ήταν επίσης γνωστός στους κοσμικούς κύκλους της εποχής, είχε στενή σχέση με την οικογένεια Rothschild από τη μεριά της μητέρας του και υπήρξε μέλος ενός περιβάλλοντος που συνδέθηκε με σπουδαίες προσωπικότητες, όπως ο Marcel Proust. Η συγκεκριμένη φωτογραφία του de Gramont, που κυκλοφορεί σήμερα στο διαδίκτυο ως υποτιθέμενος Έλληνας εφευρέτης, είναι τυπικό παράδειγμα παραπλανητικής χρήσης ιστορικού υλικού: δεν έχει καμία απολύτως σχέση με εφευρέσεις τηλεφώνων ή με κάποιον Χατζηαθανασίου. Πρόκειται απλώς για έναν Γάλλο ευγενή και επιστήμονα.
Μετά, παρουσιάζεται μια συσκευή ως κινητό τηλέφωνο. Στην πραγματικότητα, η συσκευή δεν είναι τίποτα περισσότερο από έναν πρώιμο ραδιοφωνικό δέκτη, ένα είδος «φορητού walkman» της εποχής. Το βίντεο στηρίζεται σε ασπρόμαυρα αποσπάσματα, όπως από το γνωστό φιλμ «Eve’s Wireless» του 1922 της British Pathé, όπου δύο γυναίκες χρησιμοποιούν μια συσκευή που σήμερα μας φαίνεται εντυπωσιακή, αλλά στην ουσία πρόκειται για έναν απλό crystal radio – ένα ραδιόφωνο που δεν χρειάζεται μπαταρία και λειτουργεί με κεραία και γείωση (συχνά σε πυροσβεστικό κρουνό!). Εκείνη την εποχή, ο όρος «wireless telephone» χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει συσκευές που εμείς θα αποκαλούσαμε απλώς ραδιόφωνα, όχι τηλέφωνα με τη σημερινή έννοια. Αυτές οι συσκευές μπορούσαν μόνο να λαμβάνουν σήμα, όχι να επικοινωνούν αμφίδρομα, και πολύ συχνά διαφημίζονταν με φανταχτερούς όρους για να εντυπωσιάσουν το κοινό της εποχής.
Στην τρίτη φωτογραφία βλέπουμε κάτι που χαρακτηρίζεται ως home-o-fone. Η εικόνα είναι γνήσια ιστορική διαφήμιση, αλλά αφορά συσκευή λήψης ραδιοφώνου. Πρόκειται για διαφήμιση από εφημερίδα ή περιοδικό των αρχών του 20ού αιώνα για το προϊόν «HOME-O-FONE Radio Telephone Receiving Set», το οποίο κυκλοφόρησε από την εταιρεία Radio Receptor Company, Inc., με έδρα τη Νέα Υόρκη. Η συσκευή αυτή ήταν στην πραγματικότητα ένας απλός δέκτης ραδιοφώνου, που επέτρεπε στην οικογένεια να ακούει ραδιοφωνικούς σταθμούς χωρίς την ανάγκη μπαταριών ή σύνθετων εγκαταστάσεων. Την εποχή εκείνη, ο όρος «radio telephone» χρησιμοποιούνταν συχνά για να περιγράψει τέτοιες συσκευές λήψης ασύρματων ραδιοφωνικών εκπομπών, όχι τηλέφωνα με τη σημερινή έννοια. Παρόμοιες διαφημίσεις για το HOME-O-FONE εμφανίζονταν σε αμερικανικά περιοδικά της δεκαετίας του 1920 και του 1930, όπως το Popular Mechanics και το Popular Science. Συνεπώς, ενώ η εικόνα είναι όντως ιστορική, δεν έχει καμία απολύτως σχέση με κινητή τηλεφωνία ή κάποια πρωτοποριακή φωνητική επικοινωνία μέσω δικτύου.
Μετά, μεταξύ άλλων, βλέπουμε ένα απόσπασμα που αναφέρεται στο μέλλον του τηλεφώνου. Αυτό προφανώς δεν έχει καμία σχέση με τον όποιο Χατζηαθανασίου ή κάποια εφεύρεση, αλλά ουσιαστικά αποτελεί μια «προφητεία» του Mark R. Sullivan, επικεφαλής της Pacific Telephone and Telegraph Company, ο οποίος, ναι, έκανε μια πολύ καλή και στοχευμένη πρόβλεψη για το τι θα συμβεί στο μέλλον. Συγκεκριμένα, το κείμενο που εμφανίζεται συχνά σε τέτοιες αναρτήσεις είναι μια από τις πλέον γνωστές «προβλέψεις» για το μέλλον της επικοινωνίας. Ο Sullivan το 1953 φαντάστηκε ένα τηλέφωνο που «θα το κουβαλάμε πάνω μας, ίσως όπως φοράμε σήμερα ένα ρολόι», χωρίς καν επιλογέα κλήσης, με δυνατότητα να βλέπουμε τον συνομιλητή μας, και ίσως να μπορεί να μεταφράζει ταυτόχρονα από γλώσσα σε γλώσσα. Αυτή η αναφορά ανήκει στη σφαίρα της τεχνολογικής φαντασίας της εποχής και πράγματι αποδείχθηκε διορατική για την εξέλιξη των συσκευών επικοινωνίας – αλλά σε καμία περίπτωση δεν σχετίζεται με ελληνική εφεύρεση ή κάποια πατέντα που αγνοήθηκε. Πρόκειται για ένα παράδειγμα του πώς η γλώσσα και οι προσδοκίες για το μέλλον μπορούν να διαστρεβλωθούν, όταν παρουσιάζονται εκτός πλαισίου ή απομονωμένα. Η πρόβλεψη του Sullivan παραμένει αξιοσημείωτη, όμως ανήκει στη μεγάλη παράδοση των τεχνολογικών προφητειών του 20ού αιώνα και όχι σε κάποιο ιστορικό γεγονός με ελληνική διάσταση.
Υπάρχουν και άλλα πράγματα που παρουσιάζονται στο βίντεο και που δεν έχουν, προφανώς, καμία σχέση με κανέναν Έλληνα εφευρέτη, αλλά δεν θα αναλύσουμε τώρα ολόκληρη τη φαντασίωση κανενός. Θα μείνουμε, τέλος, στο κομμάτι για τον Αϊνστάιν, τον οποίο το βίντεο χαρακτηρίζει ως «καρναβάλι». Επειδή ο καθένας μπορεί να λέει ό,τι θέλει, δεν θα μείνουμε σε αυτό, αλλά στο «αν ήξεραν τίποτα οι Γερμανοί, θα τον άφηναν να φύγει;». Στην πραγματικότητα, η φράση αυτή δεν ανταποκρίνεται στην ιστορική αλήθεια. Οι ναζί όχι μόνο δεν αναγνώρισαν τη σημασία του Αϊνστάιν, αλλά τον απέρριψαν ανοιχτά λόγω της εβραϊκής του καταγωγής και των ιδεών του, χαρακτηρίζοντας το έργο του ως «αντιγερμανικό» και «εβραϊκή φυσική». Όχι μόνο δεν προσπάθησαν να τον κρατήσουν στη Γερμανία, αλλά, αντίθετα, τον πολέμησαν και τον περιθωριοποίησαν. Η φυγή του Αϊνστάιν ήταν αποτέλεσμα του ίδιου του καθεστώτος που ήθελε να ξεφορτωθεί όσους δεν ταίριαζαν με τη ναζιστική ιδεολογία, ακόμα κι αν επρόκειτο για έναν από τους μεγαλύτερους επιστήμονες όλων των εποχών. Η υποτίμηση της αξίας του δεν οφειλόταν σε άγνοια, αλλά σε ιδεοληψία και φανατισμό.
Αξίζει, πάντως, να θυμίσουμε ότι ο πατέρας του κινητού τηλεφώνου, όπως αναγνωρίζεται διεθνώς, είναι ο Martin Cooper. Ως μηχανικός της Motorola, το 1973 πραγματοποίησε την πρώτη δημόσια κλήση από handheld συσκευή, εγκαινιάζοντας ουσιαστικά την εποχή της κινητής τηλεφωνίας. Η τεχνολογική πρόοδος σε αυτό το πεδίο υπήρξε αποτέλεσμα δεκαετιών έρευνας, καινοτομίας και συνεργασίας χιλιάδων επιστημόνων και μηχανικών – όχι προϊόν μυθοπλασίας ή θεωριών συνωμοσίας. Η πραγματική ιστορία και η επιστήμη δεν χρειάζονται ούτε ψεύτικους ήρωες, ούτε ανύπαρκτες ανακαλύψεις. Αυτό που χρειάζεται είναι στοιχειώδης σεβασμός στα γεγονότα και στους ανθρώπους που πράγματι άλλαξαν τον κόσμο. Για τους υπόλοιπους, το μόνο που μένει είναι να ανακυκλώνουν βολικά μυθεύματα – μέχρι κάποιος να κάνει τον κόπο να τα διαψεύσει.
