Τρεις ερωτήσεις με έχουν απασχολήσει τελευταία και τις έθεσε μια δημοσιογράφος πριν από ένα συνέδριο για το μέλλον της εργασίας. Είναι τόσο καλές που αξίζουν να απαντηθούν και εδώ όχι ως απαντήσεις σε ένα ρεπορτάζ, αλλά ως αφορμή για σκέψη σε μια εποχή που η ταχύτητα της αλλαγής ξεπερνά την ταχύτητα της ωρίμασης.
Ποιες ψηφιακές δεξιότητες είναι πλέον απαραίτητες για κάθε εργαζόμενο;
Οι ψηφιακές δεξιότητες δεν είναι πια ψηφιακές, είναι απλώς δεξιότητες όπως το να ξέρεις να διαβάζεις.
Βλέπω τρεις κρίσιμες σήμερα. Πρώτη, η ψηφιακή ευχέρεια να κινείσαι άνετα σε εργαλεία συνεργασίας και ασύγχρονης επικοινωνίας. Δεν είναι πια τεχνική δεξιότητα, είναι βασική επαγγελματική ευπρέπεια και όποιος δεν τη διαθέτει σήμερα, θα μείνει εκτός των σοβαρών συζητήσεων αύριο. Δεύτερη είναι η κριτική ανάγνωση δεδομένων, να μπορείς να διαβάσεις ένα γράφημα κριτικά, να αναγνωρίσεις μια ψεύτικη συσχέτιση, να ξεχωρίσεις την πληροφορία από τον θόρυβο. Τρίτη, και η πιο κρίσιμη η ικανότητα συνεργασίας με ΑΙ, προσοχή όχι πώς λειτουργεί η ΑΙ αλλά πότε να τη χρησιμοποιείς και πότε όχι.
Στις εκπαιδεύσεις μου βλέπω το ίδιο μοτίβο συνέχεια: άνθρωποι που ξέρουν δέκα εργαλεία αλλά δεν ξέρουν πότε δεν χρειάζονται κανένα. Η δεξιότητα δεν είναι η χρήση αλλά είναι η σωστή κρίση.
Πώς εκπαιδεύουμε ανθρώπους να χρησιμοποιούν την ΑΙ παραγωγικά αλλά και κριτικά;
Στις εκπαιδεύσεις μου ξεκινώ ανάποδα δηλαδή δεν διδάσκουμε εργαλεία ΑΙ αλλά διδάσκουμε καθαρή σκέψη, και μετά εργαλεία ΑΙ. Θα πρέπει να καταλάβουμε πως η ΑΙ είναι καθρέφτης. Ό,τι ζητήσεις, σε αντανακλά, αν ζητάς ασαφή πράγματα, παίρνεις ασαφή πράγματα, αν δεν ξέρεις τι θέλεις να πεις, η ΑΙ θα σου γράψει γρήγορα… τίποτα που να αξίζει.
Υπάρχει επίσης ένας κίνδυνος που δεν συζητάμε αρκετά. Το GPS μάς έκανε να ξεχάσουμε πώς να διαβάζουμε χάρτη. Λιγότεροι άνθρωποι σήμερα μπορούν να βρουν τον δρόμο τους χωρίς οθόνη από όσοι μπορούσαν πριν δεκαπέντε χρόνια. Η ΑΙ κινδυνεύει να μας κάνει να ξεχάσουμε κάτι πολύ πιο θεμελιακό: πώς να σκεφτόμαστε.
Γι’ αυτό η εκπαίδευση στην ΑΙ δεν είναι τεχνική αλλά είναι διανοητική. Πρέπει να διδάξουμε ανθρώπους να ρωτούν, μετά από κάθε απάντηση της μηχανής: «Είναι σωστό αυτό; Πώς θα το επαληθεύσω; Τί θα έλεγα εγώ αν δεν είχα τη βοήθεια του εργαλείου;» Όποιος δεν κάνει αυτές τις τρεις ερωτήσεις, δεν συνεργάζεται με την ΑΙ αλλά της παραδίδεται.
Η ΑΙ δεν είναι κίνδυνος επειδή κάνει λάθη αλλά είναι κίνδυνος επειδή μας κάνει να σταματάμε να σκεφτόμαστε.
Ποια η διαφορά μεταξύ εργαλείου και στρατηγικής ψηφιακής σκέψης;
Τα εργαλεία είναι disposable αλλά η σκέψη είναι κεφάλαιο.
Σκεφτείτε τι άλλαξε στα τελευταία πέντε χρόνια: το Google Analytics έγινε GA4, το Facebook έγινε Meta, οι αλγόριθμοι του LinkedIn άλλαξαν τέσσερις φορές, η ΑΙ άλλαξε τον τρόπο που γράφουμε content, το SEO έγινε GEO. Όποιος είχε μάθει μόνο τα εργαλεία, σήμερα ψάχνει ξανά αλλά όποιος είχε μάθει τη λογική πίσω από αυτά, απλώς προσαρμόστηκε.
Η ίδια αρχή ισχύει για κάθε επάγγελμα όπως για παράδειγμα αυτό του γιατρού που ξέρει μόνο τη συγκεκριμένη μηχανή, μένει πίσω όταν η μηχανή αλλάξει. Ο γιατρός που κατανοεί τη φυσιολογία, χρησιμοποιεί κάθε νέα μηχανή σαν επέκταση της σκέψης του. Η διαφορά δεν είναι ποιος είναι πιο έξυπνος αλλά ποιος έμαθε το βαθύ, και ποιος έμαθε μόνο το επιφανειακό.
Πρόσφατα, σε ένα κανάλι YouTube, πέτυχα 648.000 views σε 45 ημέρες όχι επειδή ήξερα κάποιο μυστικό εργαλείο αλλά επειδή κατάλαβα πώς σκέφτεται ο αλγόριθμος και ο θεατής. Αυτή η σκέψη θα δουλέψει και στο επόμενο μέσο.
Στρατηγική ψηφιακή σκέψη σημαίνει να ξέρεις γιατί κάτι δουλεύει, όχι μόνο πώς. Σημαίνει να μπορείς να εξηγήσεις την επιλογή σου σε κάποιον που δεν ξέρει το εργαλείο. Σημαίνει να βλέπεις πίσω από την οθόνη στον άνθρωπο, στον αλγόριθμο, στην αγορά. Είναι μια δεξιότητα που δεν παλιώνει, γιατί δεν δένεται με τίποτα που μπορεί να παλιώσει.
Αυτό είναι το βαθύτερο μάθημα που προσπαθώ να μεταδώσω σε κάθε εκπαίδευση και σε κάθε ομιλία: τα εργαλεία αλλάζουν, οι αρχές μένουν. Όποιος επενδύει χρόνο μόνο στα εργαλεία, ξαναρχίζει κάθε δύο-τρία χρόνια, αντίθετα Όποιος επενδύει στις αρχές, χτίζει.
Τα εργαλεία σε προσλαμβάνουν. Η σκέψη σε κρατά.
Γράφει ο Δημήτρης Κονταράκης, Digital Strategist & AI Educator
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό InfoCom
