Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει στην καθημερινότητα με ταχύτητα που θυμίζει άλλες μεγάλες τεχνολογικές επαναστάσεις: τον υπολογιστή, το internet, το smartphone. Από εργαλείο παραγωγικότητας έγινε εργαλείο δημιουργίας, από σύστημα υποστήριξης έγινε πλατφόρμα περιεχομένου. Κάποιοι τη φοβούνται, άλλοι… πίνουν νερό στο όνομά της. Οι περισσότεροι απλώς τη χρησιμοποιούν, συχνά χωρίς να καταλαβαίνουν πώς λειτουργεί. Αυτό από μόνο του δεν είναι απαραίτητα κακό, αλλά αρχίζει να γίνεται πρόβλημα όταν δεν ξεχωρίζουμε τι είναι πραγματικό και τι όχι. Και εδώ μπαίνουν τα deepfakes.
Με απλά λόγια, τα deepfakes είναι βίντεο, εικόνες ή ηχητικά αποσπάσματα που έχουν παραχθεί με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και απεικονίζουν ένα άτομο, συνήθως δημόσιο πρόσωπο, να λέει ή να κάνει κάτι που ποτέ δεν συνέβη στην πραγματικότητα. Η τεχνολογία βασίζεται σε προηγμένα νευρωνικά δίκτυα και μπορεί να «μάθει» από εκατοντάδες ή και χιλιάδες δείγματα εικόνας και ήχου, ώστε να αναπαράγει με εντυπωσιακή ακρίβεια τον τρόπο που κάποιος μιλά, κινείται, αντιδρά. Όσο περισσότερα δεδομένα έχει, τόσο πιο πειστικό είναι το αποτέλεσμα, και τόσο δυσκολότερο να αμφισβητηθεί.
Ωστόσο, το φαινόμενο δεν περιορίζεται πια μόνο στην παραποίηση γνωστών προσώπων. Κυκλοφορούν ολοένα περισσότερα βίντεο στα διάφορα κοινωνικά δίκτυα, όπου άγνωστοι χαρακτήρες παρουσιάζονται ως αυτόπτες μάρτυρες, γιατροί, δημοσιογράφοι ή απλοί πολίτες, λέγοντας φράσεις που δεν ειπώθηκαν ποτέ, αναφερόμενοι σε περιστατικά που δεν συνέβησαν. Δεν υπάρχει κάποιο υπαρκτό πρόσωπο που «μιμείται» η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά το σύστημα επινοεί το περιεχόμενο από το μηδέν. Και όμως, ο θεατής βλέπει ένα φαινομενικά φυσικό πρόσωπο με αληθοφανή φωνή, το ακούει να περιγράφει κάτι με σιγουριά, και στο τέλος το πιστεύει.
Αυτό που προβληματίζει περισσότερο δεν είναι μόνο η ύπαρξη τέτοιου περιεχομένου, αλλά η ευκολία με την οποία τα αποδεχόμαστε. Όχι επειδή δεν υποψιαζόμαστε ότι μπορεί να είναι προϊόν τεχνολογίας, αλλά γιατί συχνά δεν μας νοιάζει. Σε μια περίοδο όπου όλα κινούνται γρήγορα και η πληροφορία καταναλώνεται σε δευτερόλεπτα, η αλήθεια δεν κερδίζει πάντα την υπομονή που απαιτείται. Αν κάτι επιβεβαιώνει ένα συναίσθημα ή μια προκατάληψη, τότε θεωρείται αληθινό, και κάπου εκεί η πραγματικότητα χάνει έδαφος. Ακόμα και όταν δεν το πιστεύουμε πλήρως, μπορεί να μας εντυπωσιάσει τόσο ώστε να θέλουμε να το κοινοποιήσουμε. Να το αποδεχτούμε επειδή μας τραβάει, να το υιοθετήσουμε χωρίς δεύτερη σκέψη, και έτσι να το ενισχύσουμε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη είναι πρόβλημα. Το αντίθετο: είναι ένα εργαλείο με τεράστια αξία, ένας σημαντικός τεχνολογικός μετασχηματισμός, που αλλάζει ριζικά τον τρόπο που δουλεύουμε, μαθαίνουμε, δημιουργούμε. Αλλά όπως κάθε εργαλείο, η αξία της εξαρτάται από το ποιος τη χρησιμοποιεί και με ποιο σκοπό. Στην περίπτωση των deepfakes και των «φανταστικών γεγονότων», τα όρια γίνονται πιο θολά. Δεν πρόκειται μόνο για σατιρικά βίντεο ή τεχνικές παρουσιάσεις προς εντυπωσιασμό. Πρόκειται για ένα νέο τοπίο, όπου η αλήθεια είναι υπό διαπραγμάτευση, και πολλές φορές το ψεύτικο έχει μεγαλύτερη απήχηση από το πραγματικό, ίσως όχι τυχαία.
Σε αυτό το σημείο εντοπίζεται η δυσκολία: η τεχνολογία προχωρά, αλλά η προσαρμογή της κοινωνίας μένει πίσω. Δεν έχουμε τα απαραίτητα μαθήματα στα σχολεία, δεν έχουμε εκπαιδευτεί να αμφισβητούμε και να ελέγχουμε τις εικόνες που βλέπουμε, ούτε να φιλτράρουμε το περιεχόμενο που καταναλώνουμε. Το αποτέλεσμα είναι ένα κοινό εκτεθειμένο, όχι γιατί δεν έχει πρόσβαση στην πληροφορία, αλλά γιατί δεν επιλέγει να τη διασταυρώσει. Κάποιοι απλώς δεν έχουν τα εργαλεία, άλλοι δεν έχουν τη διάθεση, ενώ πολλοί, είτε από ευκολία είτε από ιδιοτέλεια, αναπαράγουν πρόθυμα ότι τους βολεύει. Όταν η αλήθεια γίνεται επιλογή και όχι στόχος, η σύγχυση δεν είναι τυχαία, είναι επιλογή και αυτή.
Δεν υπάρχει μαγική λύση. Ακόμα και η επισήμανση ότι κάτι «παράχθηκε με AI» δεν είναι πάντα αρκετή, γιατί το ψεύτικο που θέλεις να πιστέψεις δεν σε ενδιαφέρει αν είναι ψεύτικο. Η απάντηση πρέπει να είναι πιο σύνθετη: ενημέρωση, εκπαίδευση, θεσμική ευθύνη, έλεγχος στις πλατφόρμες, διασταύρωση από τα media, και κυρίως μία νέα κουλτούρα εμπιστοσύνης και αμφισβήτησης ταυτόχρονα. Εμπιστοσύνης στο ότι η αλήθεια υπάρχει, και αμφισβήτησης ότι αυτή βρίσκεται πάντα μπροστά μας. Όχι να μπαίνουν όλα υπό αμφισβήτηση, αλλά τίποτα χωρίς απόδειξη.
Η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι ένα deepfake, είναι ότι θα κυκλοφορήσουν τόσα πολλά ώστε τίποτα να μην θεωρείται πλέον αξιόπιστο. Και αν φτάσουμε εκεί, θα έχουμε κάνει ένα βήμα πέρα από την παραπληροφόρηση, προς την πλήρη διάλυση της δυνατότητας να συμφωνήσουμε έστω στα βασικά. Αυτό δεν αφορά μόνο πολιτικούς, μέσα ενημέρωσης ή τεχνολογικές εταιρείες. Αφορά όλους μας, γιατί όλοι συμμετέχουμε στην αναπαραγωγή της εικόνας, άρα και της σύγχυσης, και πρέπει πρώτα να παραδεχτούμε ότι η εποχή του «το είδα, άρα ισχύει» έχει τελειώσει. Από εδώ και πέρα θα χρειάζεται κάτι παραπάνω, όχι για να καταλάβουμε πώς δουλεύει το AI, αλλά για να θυμόμαστε πώς λειτουργεί η πραγματικότητα.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό InfoCom
