Υπήρχε μια εποχή, όχι πολύ μακρινή, που οι τεχνολογίες του πεδίου της μάχης και αυτές της καθημερινής μας ζωής έμοιαζαν να ανήκουν σε δύο εντελώς διαφορετικούς κόσμους. Η καινοτομία που γεννιόταν κάτω από συνθήκες άκρας μυστικότητας σε στρατιωτικά εργαστήρια έκανε δεκαετίες για να φτάσει, αν έφτανε ποτέ, στα χέρια των πολιτών. Σήμερα, αυτή η διαχωριστική γραμμή μοιάζει να σβήνει ραγδαία. Βιώνουμε μια «σιωπηλή επανάσταση», όπου η ανάγκη για ασφάλεια λειτουργεί ως ένας απρόσμενος επιταχυντής για την ευρύτερη τεχνολογική πρόοδο. Η είδηση ότι σχεδόν ένα δισεκατομμύριο ευρώ επενδύθηκε σε ευρωπαϊκές αμυντικές νεοφυείς επιχειρήσεις μέσα σε μόλις έξι μήνες είναι η πιο ηχηρή απόδειξη μιας βαθιάς μετατόπισης: η τεχνολογία που σχεδιάζεται για να μας προστατεύει, είναι η ίδια τεχνολογία που θα διαμορφώσει το αύριο σε πολλαπλές πτυχές της ζωής μας.
Στην καρδιά αυτού του μετασχηματισμού βρίσκεται μια έννοια γνωστή ως «τεχνολογίες διττής χρήσης» (dual-use technologies). Ο όρος περιγράφει καινοτομίες που, από τον σχεδιασμό τους, έχουν «διπλό πρόσωπο». Μπορούν να ανταποκριθούν στις ακραίες απαιτήσεις ανθεκτικότητας, ακρίβειας και ασφάλειας ενός στρατιωτικού περιβάλλοντος, αλλά ταυτόχρονα να προσφέρουν λύσεις σε προβλήματα της εμπορικής και πολιτικής σφαίρας. Δεν πρόκειται για μια νέα ιδέα, καθώς το GPS και το διαδίκτυο είναι τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα. Αυτό που είναι νέο, όμως, είναι η ταχύτητα και η κλίμακα με την οποία αναπτύσσονται σήμερα αυτές οι τεχνολογίες, καθοδηγούμενες από μια σύγκλιση παραγόντων: γεωπολιτική αβεβαιότητα, ανάγκη για στρατηγική αυτονομία και τη συνειδητοποίηση ότι η επένδυση στην άμυνα μπορεί να είναι ταυτόχρονα και μια επένδυση στην ευρύτερη ανταγωνιστικότητα της οικονομίας.
Τα παραδείγματα αυτής της «διπλής ζωής» είναι ήδη γύρω μας, συχνά χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Οι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης που εκπαιδεύονται για να αναλύουν πολύπλοκα δεδομένα από δορυφόρους και αισθητήρες στο πεδίο της μάχης, είναι οι ίδιοι αλγόριθμοι που στην ιατρική μπορούν να βοηθήσουν τους γιατρούς να εντοπίζουν καρκινικούς όγκους σε ιατρικές απεικονίσεις με πρωτοφανή ακρίβεια. Η τεχνολογία των μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones), τελειοποιημένη για αποστολές επιτήρησης, μετασχηματίζει παράλληλα τη γεωργία, επιτρέποντας στους αγρότες να παρακολουθούν την υγεία των καλλιεργειών τους και να μειώνουν τη χρήση φυτοφαρμάκων. Τα προηγμένα, ελαφριά και υπερανθεκτικά υλικά που αναπτύσσονται για την κατασκευή αεροσκαφών και τεθωρακισμένων οχημάτων, βρίσκουν τον δρόμο τους στην αυτοκινητοβιομηχανία, κάνοντας τα οχήματά μας ασφαλέστερα.
Αυτή η δυναμική εξηγεί γιατί ο κόσμος των επενδυτικών κεφαλαίων έχει στρέψει με τόση ένταση το βλέμμα του σε αυτόν τον τομέα. Μια εταιρεία που αναπτύσσει μια τεχνολογία διττής χρήσης δεν απευθύνεται απλώς σε μια αγορά, αλλά σε δύο ταυτόχρονα. Αυτό μειώνει το επενδυτικό ρίσκο και πολλαπλασιάζει τις προοπτικές ανάπτυξης, καθιστώντας αυτές τις νεοφυείς επιχειρήσεις εξαιρετικά ελκυστικές. Το φαινόμενο της δημιουργίας εταιρειών «μονόκερων», δηλαδή εταιρειών με αποτίμηση άνω του ενός δισεκατομμυρίου, δεν είναι παρά η κορυφή του παγόβουνου ενός ολόκληρου οικοσυστήματος που αναπτύσσεται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς.
Σε στρατηγικό επίπεδο, το μοντέλο αυτό προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες, ειδικά για τις μικρότερες χώρες της Ευρώπης. Τους επιτρέπει να συμμετάσχουν ενεργά στην κούρσα της καινοτομίας χωρίς να χρειάζεται να διαθέτουν μια κολοσσιαία, παραδοσιακή αμυντική βιομηχανία. Μέσω της «έξυπνης εξειδίκευσης» σε τομείς αιχμής, όπως η κυβερνοασφάλεια ή οι νέοι αισθητήρες, μπορούν να αναδειχθούν σε ηγέτες σε συγκεκριμένες τεχνολογικές «νησίδες», ενισχύοντας την οικονομία τους και συμβάλλοντας ταυτόχρονα στη συλλογική τεχνολογική ανθεκτικότητα της ηπείρου. Είναι μια σημαντική τονωτική ένεση για τις οικονομίες τους και μια ευκαιρία να διαδραματίσουν έναν ουσιαστικό ρόλο.
Φυσικά, η τεράστια δύναμη αυτών των τεχνολογιών συνοδεύεται και από εξίσου μεγάλες ευθύνες. Η διατήρηση του ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος σε παγκόσμιο επίπεδο είναι μια διαρκής πρόκληση. Ταυτόχρονα, ο διάλογος για τη θέσπιση ισχυρών ηθικών πλαισίων που θα διέπουν τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και των αυτόνομων συστημάτων είναι πιο επιτακτικός από ποτέ. Η διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε ένα εργαλείο προστασίας και ένα όπλο μπορεί να είναι εξαιρετικά λεπτή και η διαχείρισή της απαιτεί σύνεση και συλλογική προσπάθεια.
Εν κατακλείδι, η ιστορία των τεχνολογιών διττής χρήσης είναι μια υπενθύμιση ότι η πρόοδος σπάνια ακολουθεί μια ευθεία γραμμή. Οι λύσεις στα μεγαλύτερα προβλήματα της ανθρωπότητας μπορεί να προκύψουν από τις πιο απρόσμενες πηγές. Το στοίχημα για την Ευρώπη δεν είναι απλώς να κατασκευάσει τα πιο προηγμένα συστήματα ασφαλείας, αλλά να αξιοποιήσει την τεράστια δυναμική που απελευθερώνεται από αυτή τη διαδικασία, μετατρέποντας την ανάγκη για άμυνα σε έναν καταλύτη για ένα πιο καινοτόμο και ευημερές μέλλον για όλους.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Κινητή Τηλεφωνία & Τηλεπικοινωνίες
